Psychische Gezondheid Glossarium

Duidelijke definities van veelvoorkomende termen met betrekking tot psychische gezondheid, met links naar gratis screenings testen op LuriaLab. Voor educatie en zelfreflectie — geen vervanging voor professionele diagnose.

• Dissociatie

  Dissociatie is een disconnectie tussen je gedachten, identiteit, bewustzijn of geheugen en je gevoel van het huidige moment. Het kan aanvoelen als afwezig zijn, je onwerkelijk voelen of jezelf van buiten je lichaam bekijken.

• Depersonalizatie

  Depersonalizatie is het gevoel losgekoppeld te zijn van jezelf — alsof je een buitenstaander bent die naar je gedachten, gevoelens of lichaam kijkt. Het is een veelvoorkomende vorm van dissociatie.

• Gegeneraliseerde Angst

  Gegeneraliseerde angst betekent meestal aanhoudende, moeilijk te beheersen zorgen en spanning over alledaagse zaken — vaak met rusteloosheid, vermoeidheid, prikkelbaarheid of slaapproblemen — gedurende weken.

• Volwassen ADHD

  Volwassen ADHD (aandachtstekort/hyperactiviteitsstoornis) beschrijft blijvende moeilijkheden met aandacht, organisatie, rusteloosheid of impulsiviteit die beginnen in de kindertijd en blijven interfereren met werk, relaties of dagelijkse taken.

• PTSD

  PTSD (posttraumatische stressstoornis) is een trauma-gerelateerde aandoening die kan ontstaan na blootstelling aan werkelijke of bedreigde dood, ernstige verwondingen of seksuele geweldpleging, met symptomen zoals flashbacks, vermijding, negatieve stemmingsveranderingen en hypervigilantie die langer dan een maand aanhouden.

• Derealization

  Derealization is een vorm van dissociatie waarbij je omgeving onwerkelijk, droomachtig, mistig of visueel vervormd aanvoelt, ook al weet je dat ze echt zijn.

• Angst

  Angst is een natuurlijke reactie op stress of waargenomen bedreiging, die zorgen, nervositeit en fysieke opwinding met zich meebrengt. Het wordt een probleem wanneer het frequent, intens of storend is voor het dagelijks leven.

• Paniekaanval

  Een paniekaanval is een plotselinge episode van intense angst die binnen enkele minuten piekt, met fysieke symptomen zoals een versnelde hartslag, kortademigheid, duizeligheid en een gevoel van controleverlies.

• Sociale Angst

  Sociale angst is een gemarkeerde angst voor sociale of prestatie situaties waarin je beoordeeld, in verlegenheid gebracht of onder de loep genomen kunt worden, wat vaak leidt tot vermijding.

• Specifieke Fobie

  Een specifieke fobie is een intense, aanhoudende en irrationele angst voor een bepaald object of situatie — zoals hoogtes, vliegen, naalden of dieren — die leidt tot vermijding.

• Gezondheidsangst

  Gezondheidsangst is een preoccupatie met het hebben of ontwikkelen van een ernstige ziekte, vaak aanhoudend ondanks medische geruststelling en normale testresultaten.

• Stress

  Stress is de reactie van het lichaam en de geest op eisen of druk. Korte termijn stress kan nuttig zijn, maar chronische stress kan de stemming, slaap, concentratie en fysieke gezondheid beïnvloeden.

• Burnout

  Burnout is een staat van emotionele, mentale en fysieke uitputting veroorzaakt door langdurige stress — meestal werkgerelateerd — met gevoelens van cynisme en verminderde effectiviteit.

• Depressie

  Depressie is meer dan verdriet — het is een aanhoudende lage stemming of verlies van interesse die minstens twee weken aanhoudt, vaak met veranderingen in slaap, eetlust, energie en concentratie.

• Postnatale Depressie

  Postnatale depressie is een vorm van depressie die zich ontwikkelt na de bevalling, met aanhoudend een laag humeur, angst en moeilijkheden om om te gaan met de situatie, die verder gaan dan de kortdurende "baby blues."

• Geriatrische Depressie

  Geriatrische depressie is depressie die voorkomt bij oudere volwassenen. Het kan zich anders uiten dan bij jongere mensen — met meer lichamelijke klachten, geheugenproblemen of terugtrekking in plaats van duidelijke verdriet.

• Aandachtsproblemen

  Aandachtsproblemen zijn aanhoudende moeilijkheden om de focus vast te houden, taken af te ronden en georganiseerd te blijven — een kernsymptoomcluster van ADHD.

• Hyperactiviteit

  Hyperactiviteit is overmatige beweging, rusteloosheid of een gevoel van "gedreven worden door een motor," en is een van de kernsymptoomgebieden van ADHD.

• Impulsiviteit

  Impulsiviteit is de neiging om snel te handelen zonder de gevolgen volledig te overwegen — zoals onderbreken, overhaaste beslissingen nemen of moeite hebben met wachten.

• Autisme

  Autisme (autismespectrum) is een levenslange neurodevelopmentele afwijking die sociale communicatie, sensorische verwerking en patronen van gedrag en interesses beïnvloedt.

• Autistische Kenmerken

  Autistische kenmerken zijn eigenschappen die geassocieerd worden met het autisme spectrum — zoals verschillen in sociale communicatie, gefocuste interesses en sensorische gevoeligheden — die sterk variëren tussen individuen.

• OCD (Obsessieve-Compulsieve Stoornis)

  OCD (obsessieve-compulsieve stoornis) omvat terugkerende ongewenste gedachten (obsessies) en repetitieve gedragingen of mentale handelingen (compulsies) die worden uitgevoerd om stress te verminderen.

• Indringende Gedachten

  Indringende gedachten zijn ongewenste, onvrijwillige gedachten, beelden of drang die verontrustend kunnen zijn. Ze komen zeer vaak voor en weerspiegelen niet de ware bedoelingen of het karakter van een persoon.

• Compulsies

  Compulsies zijn repetitieve gedragingen of mentale handelingen die een persoon gedreven voelt om uit te voeren om angst te verminderen of een gevreesde gebeurtenis te voorkomen, vaak als reactie op obsessies.

• Trauma

  Psychologisch trauma is de emotionele en fysiologische reactie op een diep verontrustende of bedreigende gebeurtenis die de mogelijkheden van een persoon om te coping overweldigt.

• Complexe PTSD

  Complex PTSD (C-PTSD) kan zich ontwikkelen na langdurig of herhaald trauma. Naast de kernsymptomen van PTSD omvat het moeilijkheden met emotionele regulatie, zelfwaarde en relaties.

• Flashback

  Een flashback is een levendige, onvrijwillige herbeleving van een traumatische gebeurtenis, waarbij het verleden aanvoelt alsof het zich in het huidige moment afspeelt.

• Hypervigilantie

  Hypervigilantie is een verhoogde staat van alertheid waarin een persoon constant op zoek is naar gevaar, vaak na trauma, wat leidt tot spanning en uitputting.

• Borderline Persoonlijkheidsstoornis (BPD)

  Borderline persoonlijkheidsstoornis (BPD) is een aandoening gekenmerkt door intense en onstabiele emoties, relaties en zelfbeeld, samen met impulsiviteit en angst voor verlating.

• Emotionele Dysregulatie

  Emotionele dysregulatie is moeite met het beheren van de intensiteit, duur of expressie van emoties, wat leidt tot reacties die overweldigend of moeilijk te beheersen aanvoelen.

• Zelfvertrouwen

  Zelfvertrouwen is je algehele subjectieve gevoel van persoonlijke waarde en betekenis. Het beïnvloedt hoe je denkt, voelt en handelt, en kan in de loop van de tijd veranderen.

• Laag Zelfvertrouwen

  Laag zelfvertrouwen is een aanhoudende negatieve kijk op jezelf en je waarde, vaak met zelfkritiek, zelftwijfel en moeite met het waarderen van je eigen behoeften.

• Perfectionisme

  Perfectionisme is de neiging om buitensporig hoge normen te stellen en jezelf hard te beoordelen als je daar niet aan voldoet. Het kan motiverend zijn in gematigde mate, maar schadelijk wanneer het rigide en zelfkritisch is.

• Emotionele Intelligentie

  Emotionele intelligentie (EI) is het vermogen om emoties te waarnemen, begrijpen, gebruiken en beheren — in jezelf en anderen — om denken en gedrag te sturen.

• Levensvoldoening

  Levensvoldoening is je algehele cognitieve evaluatie van hoe het met je leven gaat in vergelijking met je eigen normen en verwachtingen.

• Eetstoornis

  Eetstoornissen zijn ernstige geestelijke gezondheidsproblemen die verband houden met verstoord eetgedrag en verontrustende zorgen over gewicht, vorm of voedsel die de gezondheid en het dagelijks leven beïnvloeden.

• Anorexia Nervosa

  Anorexia nervosa is een eetstoornis die wordt gekenmerkt door beperking van de voedselinname, intense angst om aan te komen en een verstoord beeld van lichaamsgewicht of -vorm.

• Boulimia Nervosa

  Boulimia nervosa is een eetstoornis die wordt gekenmerkt door terugkerende episodes van binge-eating, gevolgd door compenserende gedragingen zoals purgeren, vasten of overmatige lichaamsbeweging.

• Lichaamsbeeld

  Lichaamsbeeld is hoe je jezelf waarneemt, denkt en voelt over je fysieke verschijning. Het kan positief, neutraal of negatief zijn en kan een sterke invloed hebben op welzijn.

• Substantiegebruikstoornis

  Substantiegebruikstoornis is een aandoening waarbij druggebruik compulsief wordt en doorgaat ondanks negatieve gevolgen voor gezondheid, relaties of verantwoordelijkheden.

• Verslaving

  Verslaving is compulsieve betrokkenheid bij een substantie of gedrag ondanks schadelijke gevolgen, vaak met verlies van controle, verlangens en voortgezet gebruik ondanks problemen.

• Seksuele Dysfunctie

  Seksuele dysfunctie is aanhoudende moeilijkheid met seksuele verlangens, opwinding, orgasme of tevredenheid die leidt tot stress. Het kan fysieke, psychologische of medicatiegerelateerde oorzaken hebben.

• Vroegtijdige Ejaculatie

  Vroegtijdige ejaculatie is ejaculatie die regelmatig eerder optreedt dan gewenst, moeilijk te beheersen is en leidt tot stress of interpersoonlijke moeilijkheden.

• Compulsief Seksueel Gedrag

  Compulsief seksueel gedrag is een patroon van moeite met het beheersen van intense seksuele driften of gedragingen die leiden tot stress of schade aan gezondheid, relaties of verantwoordelijkheden.

• Somatoforme Dissociatie

  Somatoforme dissociatie is dissociatie die in het lichaam wordt ervaren — zoals gevoelloosheid, pijn, motorische zwakte of sensorische veranderingen — die verband houdt met psychologische in plaats van puur medische oorzaken.

• Hechtingsstijl

  Hechtingsstijl beschrijft je kenmerkende patronen van verbinding, vertrouwen en reageren op nabijheid in relaties, gevormd door vroege ervaringen en latere relaties.

• Angstige Hechting

  Angstige hechting is een relatiepatroon dat een sterke wens naar nabijheid omvat, samen met angst voor afwijzing of verlating, vaak met frequente behoefte aan geruststelling.

• Vermijdende Hechting

  Vermijdende hechting is een relatiepatroon dat een sterke nadruk op onafhankelijkheid en zelfredzaamheid omvat, met ongemak rond emotionele nabijheid en kwetsbaarheid.

• Scheidingsangst

  Scheidingsangst is overmatige angst of stress over het gescheiden zijn van huis of hechtingsfiguren. Het is normaal in de vroege kindertijd, maar kan op elke leeftijd een stoornis worden wanneer het overmatig is.

• Kind Angst

  Kind angst verwijst naar overmatige bezorgdheid, angst of nervositeit bij kinderen en adolescenten die verder gaat dan typische ontwikkelingsangsten en het dagelijks leven verstoort.

• Screening vs Diagnose

  Screening is een snelle manier om te identificeren of symptomen aanwezig kunnen zijn en of verdere evaluatie nodig is. Diagnose is een formeel klinisch oordeel dat door een gekwalificeerde professional wordt gemaakt na een uitgebreide beoordeling.

• Veilige Hechting

  Veilige hechting is een relatiepatroon gekenmerkt door comfort met intimiteit en autonomie - vertrouwen dat anderen beschikbaar kunnen zijn terwijl je ook oké voelt op jezelf.

• Liefdesstijlen

  Liefdesstijlen zijn patronen van hoe mensen romantische liefde ervaren en uiten. Het klassieke model beschrijft zes stijlen: Eros, Ludus, Storge, Pragma, Mania en Agape.

• Big Five Persoonlijkheid

  Het Big Five persoonlijkheidsmodel beschrijft mensen langs vijf brede eigenschapsdimensies: Openheid, Consciëntieusheid, Extraversie, Aangenaamheid en Neuroticisme (vaak onthouden als OCEAN).

• Psychologische Stress

  Psychologische stress is een brede term voor onaangename emotionele toestanden - zoals je nerveus, hopeloos, rusteloos of waardeloos voelen - die kunnen variëren van mild tot ernstig.

• Slapeloosheid

  Slapeloosheid is aanhoudende moeite met in slaap vallen, in slaap blijven of te vroeg wakker worden - met slaap die onrustig aanvoelt en problemen overdag veroorzaakt.

• Bipolaire Stoornis

  Bipolaire stoornis is een stemmingsstoornis die perioden van verhoogde, prikkelbare of ongewoon energieke stemming (manie of hypomanie) omvat, vaak afgewisseld met depressieve episodes.

• Probleemgokken

  Probleemgokken betekent gokgedrag dat moeilijk te beheersen is en leidt tot aanzienlijke schade — financieel, relationeel, emotioneel of beroepsmatig.

• Emotieregulatie

  Emotieregulatie is de set processen die mensen gebruiken om te beïnvloeden welke emoties ze voelen, wanneer ze ze voelen en hoe ze die emoties ervaren of uitdrukken.

• Eenzaamheid

  Eenzaamheid is het pijnlijke gevoel dat je relaties minder talrijk of minder betekenisvol zijn dan je wilt — je kunt je eenzaam voelen, zelfs als er andere mensen om je heen zijn.

• Agorafobie

  Agorafobie is gekenmerkt door angst of vermijding van situaties waarin ontsnappen moeilijk kan zijn of hulp niet beschikbaar is — zoals drukte, openbaar vervoer, open ruimtes of alleen buiten zijn.

• Piekeren

  Piekeren is een cyclus van herhalend, moeilijk te stoppen denken over problemen, gevoelens of gebeurtenissen uit het verleden — vaak zonder naar oplossingen toe te bewegen.

• Anhedonia

  Anhedonia is een verminderd vermogen om te genieten of uit te kijken naar activiteiten die vroeger belonend aanvoelden — een kernsymptoom dat vaak wordt gezien bij depressie.

• Veerkracht

  Veerkracht is het vermogen om zich aan te passen, te herstellen en te blijven functioneren wanneer men geconfronteerd wordt met stress, tegenslagen of ontberingen — niet de afwezigheid van strijd.

• Rouw

  Rouw is de natuurlijke emotionele, fysieke en sociale reactie op verlies — meestal de dood van iemand die belangrijk is, maar ook andere grote verliezen.

• Manie

  Manie is een duidelijke periode van abnormaal verhoogde, expansieve of prikkelbare stemming met verhoogde energie of activiteit die duidelijk verschilt van iemands gebruikelijke zelf.

• Paniekstoornis

  Paniekstoornis is een patroon van terugkerende onverwachte paniekaanvallen samen met aanhoudende bezorgdheid over meer aanvallen of vermijding van situaties die ermee verband houden.

• Functionele Beperking

  Functionele beperking is de mate waarin symptomen van mentale gezondheid de dagelijkse rollen verstoren — werk, thuis, relaties en vrijetijdsbesteding.

• Aggressie

  Aggressie verwijst naar gedragingen of impulsen die bedoeld zijn om iemand fysiek of psychologisch te schaden — variërend van prikkelbare vijandigheid tot fysieke daden.

• Angst voor Negatieve Evaluatie

  Angst voor negatieve evaluatie is een sterke bezorgdheid dat anderen je zullen beoordelen, bekritiseren of afwijzen — een kernkenmerk van sociale angst.

• Uiterlijke angst

  Uiterlijk angst is aanhoudende bezorgdheid en zelfbewustzijn over hoe je eruitziet — inclusief de angst om beoordeeld te worden op je uiterlijk.